Chuỗi bài về Nám da Phần 2 - Tại sao nám da lại khó điều trị? (Giải thích dựa trên nghiên cứu)

Không chỉ là vấn đề của riêng melanin, mà là sự thay đổi của toàn bộ môi trường da

Khi tư vấn về nám tại phòng khám da liễu, có những câu hỏi mà tôi nghe rất thường xuyên.

« Tại sao nám lại khó biến mất đến vậy? »

« Tại sao bắn laser rồi mà nám vẫn quay trở lại? »

Chúng ta thường dễ nghĩ rằng nám đơn thuần là tình trạng da có quá nhiều sắc tố,

nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy nám không chỉ là bệnh lý sắc tố đơn thuần mà là tình trạng thay đổi của toàn bộ môi trường da.

Tức là, nám không chỉ do tế bào hắc tố (melanocyte) hoạt động quá mức mà còn liên quan đến:

Lớp biểu bì

Màng đáy

Lớp trung bì trên

Mạch máu

Tế bào viêm

Nguyên bào sợi

Tất cả cùng tham gia tạo nên một bệnh lý phức tạp.

Đó là lý do tại sao việc điều trị lại khó khăn, và dù có cải thiện thì vẫn thường xuyên tái phát.

Hôm nay, tôi sẽ tổng hợp lại lý do tại sao điều trị nám lại khó khăn dựa trên các tài liệu nghiên cứu.

1. Nám không phải là bệnh lý chỉ có sắc tố ở lớp biểu bì

Thông thường, phản ứng điều trị của các bệnh lý sắc tố phụ thuộc vào việc sắc tố nằm ở lớp nào.

Sắc tố giới hạn ở lớp biểu bì thường có phản ứng điều trị khá tốt,

nhưng nám lại không đơn giản như vậy.

Ở làn da bị nám,

Sự gia tăng melanin ở toàn bộ lớp biểu bì

Sự gia tăng các melanosome lớn hơn và trưởng thành hơn

Các hạt melanin ở lớp trung bì trên

Sự gia tăng đại thực bào ăn sắc tố (melanophage) trong trung bì

Tất cả đều được quan sát thấy cùng lúc.

Nói cách khác, nám không phải là sắc tố biểu bì đơn thuần,

mà giống một bệnh lý có sự thay đổi đồng thời ở cả biểu bì và trung bì.

Vì vậy, phương pháp tiếp cận loại bỏ trong một lần như trị tàn nhang sẽ có những hạn chế.

2. Màng đáy bị tổn thương khiến nám sâu hơn và kéo dài lâu hơn

Giữa biểu bì và trung bì có một cấu trúc gọi là màng đáy (basement membrane).

Màng đáy này đóng vai trò như ranh giới của da, đồng thời điều chỉnh sự di chuyển của melanin và nhiều chất truyền tín hiệu khác.

Tuy nhiên, ở làn da bị nám, các nghiên cứu đã báo cáo những thay đổi như:

Sự gia tăng tính gián đoạn của màng đáy

Lớp lamina densa mỏng đi

Mất đi các sợi neo (anchoring fibril)

Đây là những thay đổi đã được ghi nhận.

Tức là, màng đáy đang trong tình trạng bị tổn thương.

Khi đó, các tín hiệu gây viêm và kích thích melanin từ trung bì sẽ dễ dàng truyền lên biểu bì hơn, và các thay đổi liên quan đến melanin cũng có thể kéo dài lâu hơn.

Tổn thương màng đáy rốt cuộc

chính là một trong những lý do khiến nám ăn sâu, dễ tái phát và có cảm giác điều trị chậm chạp.

3. Nám không phải là bệnh của riêng tế bào hắc tố

Trước đây, chúng ta thường hiểu nám ở mức độ là « bệnh lý do tế bào hắc tố làm việc quá mức »,

nhưng gần đây, một cơ chế bệnh sinh phức tạp hơn nhiều đã được làm sáng tỏ.

Ở làn da bị nám, nhiều tế bào xung quanh tế bào hắc tố

cùng nhau kích thích quá trình sản sinh melanin.

Tiêu biểu có sự tham gia của:

Tế bào sừng (keratinocyte)

Nguyên bào sợi (fibroblast)

Dưỡng bào (mast cell)

Tế bào nội mô mạch máu (endothelial cell).

Khi bị kích thích bởi tia UV và phản ứng viêm, các tế bào này sẽ tiết ra nhiều yếu tố tăng trưởng và cytokine, hậu quả là tế bào hắc tố liên tục bị kích thích.

Nói cách khác, nám không phải là bệnh do một mình tế bào hắc tố tạo ra, mà là bệnh do toàn bộ môi trường da xung quanh cùng tạo nên.

4. Tia UV không chỉ đơn thuần làm cho nám « đen đi »

Yếu tố môi trường quan trọng nhất đối với nám vẫn là tia cực tím (UV).

Tuy nhiên, vai trò của tia UV không chỉ dừng lại ở việc tạo ra melanin.

Theo các nghiên cứu, tia UV có thể đồng thời gây ra:

Thúc đẩy sản sinh melanin

Gia tăng căng thẳng oxy hóa

Gây ra phản ứng viêm

Tổn thương màng đáy

Thay đổi ở lớp trung bì trên

Gia tăng các tín hiệu liên quan đến tăng sinh mạch máu.

Đặc biệt,

UVB ảnh hưởng lớn đến biểu bì và màng đáy,

UVA tác động sâu đến tận lớp trung bì trên,

và ánh sáng xanh tím (blue-violet light) trong ánh sáng nhìn thấy cũng có thể gây ra sắc tố ở những người có tông màu da sẫm.

Do đó, nám không đơn giản là « da đen đi do tiếp xúc nhiều với ánh nắng »,

mà là một bệnh lý kéo dài do tia UV làm thay đổi cấu trúc và chức năng của toàn bộ làn da.

5. Viêm và căng thẳng oxy hóa duy trì tình trạng nám

Nám cũng mang đặc tính của một bệnh lý sắc tố do viêm.

Các yếu tố như tia UV, ma sát, mỹ phẩm gây kích ứng, thủ thuật quá mức, hay viêm da tiếp xúc

có thể tạo ra những ổ viêm vi thể trên da,

và tình trạng viêm này lại tiếp tục kích thích sản sinh melanin.

Ngoài ra, căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) đóng một vai trò quan trọng trong bệnh nám.

Các nghiên cứu đã báo cáo về:

Sự suy giảm glutathione

Sự gia tăng malondialdehyde

Sự gia tăng nitric oxide

Sự mất cân bằng của hệ thống chống oxy hóa.

Điều này có nghĩa là làn da bị nám không chỉ đơn thuần là da có nhiều sắc tố,

mà là một môi trường da liên tục phải tiếp xúc với các kích thích viêm và oxy hóa.

Vì vậy, điều trị nám không chỉ là loại bỏ sắc tố

mà phải hướng tới việc ít gây kích ứng da hơn, đồng thời giảm thiểu tình trạng viêm và căng thẳng oxy hóa.

6. Sự lão hóa của nguyên bào sợi có thể khiến nám kéo dài

Một trong những khái niệm được xem là quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của nám gần đây là

nguyên bào sợi lão hóa (senescent fibroblast).

Nguyên bào sợi lão hóa không chỉ đơn thuần là những tế bào bị suy giảm chức năng,

mà ngược lại, chúng có thể tiết ra nhiều yếu tố thúc đẩy melanin.

Ví dụ như các chất:

SCF

HGF

bFGF

KGF

NGFβ

Đây là những chất tiêu biểu.

Những yếu tố này liên tục kích thích tế bào hắc tố, tạo ra một môi trường duy trì tình trạng nám.

Tức là, nám không chỉ là vấn đề của riêng lớp biểu bì,

mà có thể coi là một cấu trúc trong đó môi trường da bị lão hóa ở lớp trung bì trên liên tục kích thích sắc tố ở biểu bì.

7. Dưỡng bào và mạch máu cũng tham gia vào quá trình hình thành nám

Ở làn da bị nám, người ta ghi nhận sự gia tăng của dưỡng bào (mast cell),

và mật độ mạch máu cũng cao hơn.

Dưỡng bào có thể tiết ra các chất như:

histamine

tryptase

VEGF

và những chất này

lần lượt có thể tham gia vào:

Thúc đẩy sản sinh melanin

Tổn thương màng đáy

Tăng sinh mạch máu

Thay đổi cấu trúc trung bì

Đây là những tác động của chúng.

Làn da có nhiều mạch máu không chỉ dừng lại ở vấn đề trông bị đỏ,

mà còn có thể liên quan đến môi trường kích thích tế bào hắc tố.

Vì vậy, một số trường hợp nám

cần được hiểu là một dạng kết hợp giữa yếu tố sắc tố với các yếu tố mạch máu và yếu tố viêm.

8. Nếu hàng rào bảo vệ da bị suy yếu, nám sẽ trở nên nhạy cảm hơn

Cũng có báo cáo cho thấy làn da bị nám có thể phục hồi hàng rào bảo vệ da chậm hơn so với da bình thường.

Lớp sừng mỏng hơn, quá trình phục hồi hàng rào bảo vệ (barrier recovery) sau khi bị kích ứng diễn ra chậm hơn,

và da có thể phản ứng nhạy cảm hơn với các kích thích từ bên ngoài.

Trên làn da như vậy,

Tẩy tế bào chết quá mức

Lột tẩy (peeling) thường xuyên

Laser cường độ mạnh

Thói quen chà xát

Mỹ phẩm gây kích ứng

tất cả đều có thể trở thành yếu tố làm tình trạng tồi tệ hơn.

Tức là, điều quan trọng trong điều trị nám không phải là cứ điều trị thật mạnh,

mà là quản lý một cách ổn định trong khi vẫn bảo vệ được hàng rào bảo vệ da.

9. Đó là lý do tại sao nám rất hay tái phát

Lý do nám dễ tái phát rất rõ ràng.

Nám không phải là bệnh chỉ cần xóa đi sắc tố còn sót lại trên da là xong,

mà là do môi trường tạo ra sắc tố đó vẫn còn tồn tại.

Nói cách khác, ở làn da bị nám,

Sự nhạy cảm với tia UV

Phản ứng viêm

Căng thẳng oxy hóa

Tổn thương màng đáy

Thay đổi ở lớp trung bì trên

Gia tăng mạch máu

Nguyên bào sợi lão hóa

Hoạt động của dưỡng bào

có thể cùng tồn tại song song.

Vì vậy, ngay cả sau khi điều trị,

nếu bị ảnh hưởng bởi ánh nắng mặt trời, nhiệt độ, kích ứng, thay đổi nội tiết tố, viêm da, hay thói quen sinh hoạt,

nám rất dễ xuất hiện trở lại.

Tổng kết

Nám không đơn thuần là bệnh do melanin tăng lên.

Ở làn da bị nám, các yếu tố sau sẽ xuất hiện cùng lúc:

Tế bào hắc tố hoạt động quá mức

Gia tăng phản ứng với tia UV

Viêm

Căng thẳng oxy hóa

Tổn thương màng đáy

Thay đổi mạch máu

Lão hóa nguyên bào sợi

Bất thường ở hàng rào bảo vệ da

Tất cả cùng biểu hiện.

Vì vậy, điều trị nám không chỉ đơn thuần là loại bỏ sắc tố,

mà quan trọng là phải điều trị kết hợp xử lý chính môi trường da đang liên tục tạo ra melanin.

Đón đọc phần tiếp theo

Trong bài viết tiếp theo,

tôi sẽ tổng hợp lại cách tiếp cận thực tế trong điều trị nám.

Cách chống nắng như thế nào

Thuốc bôi đóng vai trò gì

Axit Tranexamic hữu ích trong trường hợp nào

Laser Toning có vị trí như thế nào trong điều trị

Tại sao việc quản lý hàng rào bảo vệ da và giảm thiểu kích ứng lại quan trọng

Tất cả sẽ được giải thích dựa trên các nghiên cứu khoa học.